Khi những cơn gió se lạnh của cuối thu chạm nhẹ, cũng là lúc trăng tròn vằng vặc treo mình trên bầu trời phương Nam, báo hiệu một trong ba lễ hội lớn nhất của đồng bào Khmer: Lễ hội Ooc Om Bok. Không chỉ là nghi thức cúng trăng thiêng liêng, đây còn là bức tranh đa sắc về văn hóa, nơi những điệu múa Lâm-thôn mê hoặc, tiếng trống Xa-dăm rộn ràng và cuộc đua ghe ngo đầy kịch tính hòa quyện, tạo nên một đêm hội tưng bừng khó quên, gói trọn tinh hoa của Đồng bằng sông Cửu Long.
Nơi miền Tây sông nước, khi tiết trời chuyển mình, cũng là lúc đồng bào Khmer khắp các tỉnh lại hân hoan chuẩn bị cho Lễ hội Ooc Om Bok, hay còn được biết đến với cái tên mỹ miều Phochia Praschanh som paes khee – Lễ Cúng Trăng. Dù lễ hội này lan tỏa hầu khắp các cộng đồng Khmer, nhưng Sóc Trăng, đặc biệt là TP.Sóc Trăng, luôn được xem là tâm điểm, nơi sự kiện diễn ra hoành tráng và thu hút đông đảo nhất. Vài năm gần đây, không khí tưng bừng ấy cũng đã lan rộng tới các địa phương khác như TX.Trà Vinh (Trà Vinh), TP.Rạch Giá (Kiên Giang) hay Ô Môn (TP.Cần Thơ), biến Ooc Om Bok thành ngày hội chung của cả vùng.
Không chỉ riêng cuộc đua ghe ngo truyền thống, Tuần lễ hội Ooc Om Bok còn là bức tranh phong phú của nhiều hoạt động văn hóa và đời sống. Du khách và người dân có thể lạc bước giữa Hội chợ nông nghiệp sầm uất, đắm chìm trong giai điệu của Hội diễn nghệ thuật quần chúng hay chiêm ngưỡng vẻ đẹp lộng lẫy của trang phục Khmer truyền thống. Bên cạnh đó, Liên hoan ẩm thực đường phố mời gọi những tâm hồn yêu ẩm thực khám phá hương vị độc đáo, trong khi Liên hoan trích đoạn Sân khấu Dù kê và Rô băm lại đưa người xem trở về với những câu chuyện cổ tích và huyền thoại. Đặc biệt, Hội thi thả đèn nước lung linh và màn biểu diễn ghe Kà Hâu duyên dáng đã tạo nên những khoảnh khắc đầy thơ mộng trên mặt sông.
Trong dòng chảy không ngừng của vô vàn lễ hội suốt bốn mùa, Ooc Om Bok cùng với Chol Chnam Thmay và Dolta, là ba lễ hội quan trọng bậc nhất của người Khmer. Tuy nhiên, Ooc Om Bok vẫn luôn nổi bật hơn cả, bởi sự rộn ràng, sôi nổi và sức sống mãnh liệt mà nó mang lại, trở thành một biểu tượng văn hóa không thể thiếu trong tâm thức cộng đồng.
Hồi Hộp Đua Ghe Ngo: Linh Hồn Của Lễ Hội
Lễ hội Ooc Om Bok ở mỗi nơi thường mở màn bằng những tiếng reo hò dậy sóng, khi cuộc đua ghe ngo, được gọi là “Um Tuk Ngua”, chính thức khởi tranh. Những chiếc ghe ngo không chỉ là phương tiện thi đấu mà còn là một tác phẩm nghệ thuật, một vật phẩm linh thiêng. Mỗi chiếc ghe dài khoảng 24 mét, ngang 1,2 mét, được đẽo gọt tinh xảo từ thân cây sao nguyên khối, mang hình dáng rắn thần Nagar – linh vật đầy uy quyền trong tín ngưỡng Khmer. Với sức chứa khoảng 40 tay chèo, mũi và lái ghe được uốn cong mềm mại, toàn thân ghe được trang trí hoa văn rực rỡ, sống động, từng cây dầm cũng được chăm chút tỉ mỉ, toát lên vẻ đẹp kiêu hãnh.
Người Khmer xem ghe ngo như một báu vật linh thiêng, chỉ được phép sử dụng trong những dịp lễ trọng đại như Ooc Om Bok. Để chuẩn bị cho cuộc đua, sư cả và đồng bào trong phum sóc phải cẩn trọng lựa chọn những thanh niên cường tráng, khỏe mạnh để làm “Ch’rò-wa” (quân dầm bơi). Đồng thời, một người có uy tín trong cộng đồng sẽ được tin tưởng giao phó vai trò “Chih-khbal” (người cầm lái) cùng với “Yông-lith” (phụ lái) để điều khiển chiếc ghe. Trên dòng sông cuộn sóng, những chàng trai, cô gái Khmer trong bộ đồng phục rực rỡ, nhịp nhàng mái dầm theo tiếng còi hay tiếng cồng của người điều khiển, tạo nên một vũ điệu của sức mạnh và tinh thần đồng đội.
Dù trong cái nắng chói chang hay giữa cơn mưa tầm tã, tiếng cồng, tiếng còi vẫn vang lên dồn dập, thôi thúc, hòa cùng tiếng mái dầm thọc sâu xuống mặt nước tung bọt trắng xóa. Chiếc ghe rẽ sóng lướt đi trong tiếng hoan hô khích lệ của hàng chục ngàn khán giả hai bên bờ, tạo nên một không khí rạo rực khó tả. Ngày nay, đua ghe ngo đã vượt ra khỏi ý nghĩa truyền thống, trở thành một ngày hội chung của ba dân tộc Kinh – Khmer – Hoa, nơi mọi người cùng nhau vui chơi, thưởng thức vẻ đẹp của sức mạnh, sự hào hùng và tài nghệ điêu luyện của các tay bơi tranh tài trên sông. Tinh thần thể thao, đoàn kết và niềm vui tươi luôn được đề cao.
Vì vậy, dù cuộc đua kéo dài đến xế chiều và có phân định thắng thua, nhưng các tay bơi đều tràn ngập niềm vui và hân hoan trong tinh thần đoàn kết, gắn bó. Cuộc đua không chỉ là một trận tranh tài mà còn là một lời khẳng định về tình hữu nghị và sự hòa quyện của các nền văn hóa.
Đêm Hội Cúng Trăng Lung Linh: Nơi Giao Thoa Tâm Hồn
Khi ánh chiều buông dần, báo hiệu một buổi chiều tà, nếu ở Sóc Trăng người dân và du khách đổ về Hồ Nước Ngọt, thì tại Trà Vinh, mọi nẻo đường lại dẫn về Ao Bà Om để tham dự lễ Cúng Trăng thiêng liêng. Đây là khoảnh khắc mà con người giao hòa cùng thiên nhiên, gửi gắm ước nguyện lên vầng trăng tròn vành vạnh.
Ao Bà Om, hay còn gọi là Ao Vuông, từ lâu đã trở thành một thắng cảnh độc đáo, nổi tiếng khắp miền Nam Bộ suốt hơn một thế kỷ. Vẻ đẹp huyền ảo và không khí thanh bình nơi đây đã đi vào lòng người, trở thành niềm tự hào của đất Trà Vinh, được ngợi ca trong những câu ca dao vẫn còn lưu truyền đến tận ngày nay:
Biển Ba Động nước xanh cát trắng
Ao Bà Om thắng cảnh miền Tây
Xin mời du khách về đây
Viếng qua thì biết chốn này thần tiên !
Nằm cách trung tâm TX.Trà Vinh khoảng 5km về phía Tây Nam, thuộc khóm 3, phường 8, Ao Bà Om dễ dàng tiếp cận qua Quốc lộ 53. Xưa kia, con đường dẫn vào ao là những lối mòn lầy lội mùa mưa, cát lún mắt cá chân mùa nắng, quanh co xuyên qua các phum sóc ẩn mình dưới bóng cây xanh. Nhưng nhiều năm nay, con đường ấy đã được mở rộng, trải nhựa phẳng phiu, với đường xe hai chiều và dãy phân cách trồng hoa cỏ xinh tươi, đón chào du khách một cách thuận tiện nhất.
Ao Bà Om mang hình chữ nhật độc đáo, trải rộng trên diện tích khoảng 10 hecta. Mặt nước ao trong xanh và phẳng lặng, được điểm xuyết bởi những cánh sen, súng dập dờn, cùng những đóa hoa tinh khiết vươn cao, khoe sắc giữa không gian tĩnh lặng. Bao bọc quanh ao là bốn gò cát cao, mấp mô, nơi những hàng sao, dầu cổ thụ vươn mình sừng sững, che rợp bóng mát. Điểm hấp dẫn nhất chính là những gốc đại thụ này, với một số rễ nhô lên khỏi mặt đất, có nơi cao hơn đầu người, tạo nên vô vàn hình thù quái dị nhưng độc đáo, không nơi nào có được. Lại có những cây cổ thụ mọc gần nhau, cành lá đan xen, kết nối tạo thành một “liên thông” kỳ lạ, tô điểm thêm vẻ huyền bí cho thắng cảnh.
Với bốn hàng sao dầu đại thụ quanh ao rì rào nhạc lá, tạo nên không khí mát mẻ như mùa xuân, Ao Bà Om thường được ví von là “Đà Lạt của Đồng bằng sông Cửu Long”. Nơi đây không chỉ là một thắng cảnh đẹp mà còn chứa đựng giá trị lịch sử và văn hóa sâu sắc, được Bộ Văn hóa – Thông tin chính thức công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa quốc gia vào ngày 25-8-1992.
Đêm hội Cúng Trăng, bốn con đường đất bao bọc quanh Ao Bà Om, cùng triền dốc và mặt đường quanh ao, như được “phủ rợp” bởi biển người. Từng nhóm người quây quần trò chuyện, thưởng thức các món ăn dân dã địa phương, dạo bước ngắm cảnh hoặc mua sắm những vật kỷ niệm bày bán khắp nơi. Khi bóng tối sụp xuống, những “nghệ sĩ chân đất” từ các phum sóc đã làm không khí thêm phần xôm tụ với những điệu múa Lâm-thôn uyển chuyển, những lời hát rô-băm, dù-kê, à-day đầy cảm xúc. Các trò chơi dân gian như thi đấu cờ ốc, đấu võ, kéo co, đi cà khêu, cùng màn biểu diễn trang phục các dân tộc và nghi thức ăn cốm dẹp đầu mùa, đã tạo nên một bức tranh văn hóa sống động.
Trong tiếng trống Xa-dăm dồn dập, tiếng kèn vút cao, tiếng thanh la, não bạt ngân vang, lòng bạn sẽ quên đi hết mọi ưu phiền, lo toan của cuộc sống. Bạn sẽ hòa mình vào cuộc lễ rộn ràng, sôi nổi và vui tươi ấy, quên đi cả mình là ai, cùng hòa bước chân trong điệu Lâm-thôn đầy mê hoặc, trong điệu hát giao duyên trai gái à-day tình tứ. Đêm vui Ooc Om Bok cứ thế diễn ra, tiếng hát hòa cùng tiếng các loại nhạc cụ, các điệu múa uyển chuyển, tất cả tạo nên một “đêm trắng” lãng mạn, lôi cuốn và khắc sâu vào ký ức của mỗi người, khó có thể nào quên!